Zamonaviy hayvonot bog‘i Xalqaro va O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan noyob va yo‘qolib borayotgan hayvon turlarini saqlash, ularning kolleksiyasini shakllantirish, sun’iy ko‘paytirish hamda aholini Respublika va jahon faunasi bilan tanishtirish markazi hisoblanadi. Bundan tashqari, u noyob va qimmatli hayvon turlarini muhofaza qilish, ko‘paytirish va tabiiy muhitga qayta moslashtirish (reintroduksiya) bo‘yicha madaniy-ma’rifiy hamda ilmiy-tadqiqot muassasasidir.

Toshkent hayvonot bog‘i 1924-yilda O‘rta Osiyo universiteti zoolimlari tashabbusi bilan tashkil etilgan.

1940-yillarning oxiriga kelib, ekspozitsiyasida qariyb 200 turdagi hayvonlar mavjud bo‘lgan Toshkent hayvonot bog‘i Qozog‘iston, Turkmaniston va Tojikistondagi hayvonot bog‘lari tarmog‘ini tashkil etishda bevosita ishtirok etdi.

1980-yillardan boshlab eski hayvonot bog‘ining tashabbuskor guruhi shahar hududidan yangi, keng maydon izlash va uni ajratish bo‘yicha ruxsat olish ustida ko‘p yillar davomida ish olib bordi.

Shu bilan birga, kichik hayvonot bog‘i o‘zining sermazmun hayotini davom ettirdi. Eski ekspozitsiyalar rekonstruksiya qilinib, ta’mirlandi, hayvonlar kolleksiyasi asrab-avaylandi va imkon qadar yangi turlar bilan boyitib borildi. Minglab shahar aholisi, O‘zbekistonning turli hududlaridan kelgan mehmonlar hamda xorijiy sayyohlar shaharning markazidagi ushbu tabiat maskaniga mamnuniyat bilan tashrif buyurishardi.

Eski hayvonot bog‘ining eng katta yutug‘i esa ekzotik hayvonlar bilan ishlash bo‘yicha yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlaganidir. Hudud torligi, xom g‘ishtdan qurilgan oddiy binolar va boshqa kamchiliklarga qaramay, bu yerda ko‘plab hayvon turlari muvaffaqiyatli ko‘paytirildi. Ayniqsa, Toshkent hayvonot bog‘i dunyo hayvonot bog‘lari tarixida ilk bor And kondorini muvaffaqiyatli ko‘paytirgani bilan alohida faxrlanadi.

1992-yilda Toshkent hayvonot bog‘ining hududi 10,7 gektarni tashkil etib, ekspozitsiyada 270 dan ortiq hayvon turlari namoyish etilgan.

1994-yil 13-iyuldagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 267-f-sonli farmoyishiga muvofiq, zamonaviy talablar va xalqaro standartlarga javob beradigan yangi hayvonot bog‘i qurilishi boshlandi.

1997-yil 1-sentyabr — O‘zbekiston Respublikasi Mustaqillik kuni arafasida Botanika bog‘i yonida joylashgan yangi Toshkent hayvonot bog‘i foydalanishga topshirildi. Uning umumiy maydoni 21,5 gektarni tashkil etadi.

Hayvonlar qishning sovuq kunlari uchun issiq xonalar hamda suv havzalari bilan jihozlangan keng va qulay volyerlarga joylashtirildi.

 Hozirgi kunda hayvonot bog‘ida quyidagi bo‘limlar faoliyat yuritadi: «Akvarium», «Terrarium», «Primatlar», «To‘tilar», «Qushlar», «Yirtqichlar», «Suv qushlari», «Tuyoqlilar», «Umurtqasizlar», «Mayda sutemizuvchilar», «Vivariy», «Hayvonlarni ko‘paytirish pitomnigi» hamda «Kontakt hayvonot bog‘i».

Hayvonlarga veterinariya yordamini ko‘rsatish uchun veterinariya klinikasi, toksikologiya va biokimyo laboratoriyalari faoliyat ko‘rsatadi.

Yangi hayvonot bog‘ining afzalliklari:

- hududi 21,5 gektargacha kengaytirildi;
- hayvonlar kolleksiyasining tur tarkibi 373 turga yetkazildi;
- hayvonlar saqlanadigan bo‘limlar soni 7 tadan 13 tagacha oshirildi;
- hayvonlarni saqlash sharoitlari sezilarli darajada yaxshilandi: volyerlar kengaytirildi, qishki binolar, yozgi sayr maydonlari, o‘tkazish xonalari, suv havzalari va basseynlar bilan jihozlandi.

Hayvonot bog‘ining eng diqqatga sazovor maskanlaridan biri Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan «Akvarium» bo‘limidir. Bu yerda chuchuk suv baliqlari bilan bir qatorda dengiz baliqlari ham saqlanadi. Dengiz akvariumlaridagi suv hajmi qariyb 100 kub metr, chuchuk suv akvariumlarida esa 200 kub metrni tashkil etadi. Akulalar uchun mo‘ljallangan ikkita hovuzning har biri 15 tonna suv sig‘imiga ega.

«Akvarium», «Terrarium», «Primatlar» va ekzotik qushlar bo‘limlari sun’iy ravishda zarur iqlim saqlanadigan maxsus «Klimatron» binosida joylashgan.

Hududning kengayishi xalqaro standartlarga javob beradigan zamonaviy hayvonot bog‘ini barpo etish, attraksionlar, kafelar, savdo shoxobchalari hamda suv qushlari uchun dekorativ ko‘l qurish imkonini berdi.

Barcha hayvonlar uchun saqlash maydonlari sezilarli darajada kengaytirildi. Masalan, fillarning qishki binosi va yozgi sayr maydonining umumiy maydoni 1000 kvadrat metrdan ortiq, eski hayvonot bog‘ida esa bu ko‘rsatkich 200 kvadrat metrdan oshmagan.

Suvga ehtiyoji bo‘lgan barcha hayvonlar zarur suv havzalari bilan ta’minlangan. Bular jumlasiga yirtqichlar, tuyoqlilar, suv qushlari, timsohlar, suv toshbaqalari va boshqa turlar kiradi.

Hayvonlar xalqaro me'yorlar asosida ishlab chiqilgan va Toshkent hayvonot bog‘i uchun tasdiqlangan oziqlantirish ratsionlariga muvofiq boqiladi.

Barcha yirtqich hayvonlar va qushlar yangi go‘sht bilan oziqlantiriladi. Ushbu ozuqa tabiiy sharoitdagi o‘ljaga imkon qadar yaqin bo‘lib, uning tarkibida suyaklar, jun va ichki a’zolar ham mavjud. Bunday oziqlantirish hayvonlarning sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi: ovqat hazm qilish yaxshilanadi, tashqi ko‘rinishi sog‘lomlashadi va ko‘payish jarayoni rag‘batlantiriladi.

Hayvonlarning oziq-ovqat ratsionini boyitish maqsadida hayvonot bog‘ida sichqonlar, kalamushlar, xomyaklar, dengiz cho‘chqachalari va quyonlar, shuningdek tarakanlar, un qurti, chigirtkalar, salyangozlar kabi boshqa tirik ozuqalar ham yetishtiriladi.

2000-yildan buyon Toshkent hayvonot bog‘i Yevroosiyo mintaqaviy hayvonot bog‘lari va akvariumlar assotsiatsiyasi (YEARAZA)ning to‘laqonli a’zosi hisoblanadi. Bu a’zolik dunyoning turli mamlakatlaridagi hayvonot bog‘lari bilan yaqin hamkorlik aloqalarini o‘rnatish, hayvonlarni o‘zaro almashish, qimmatli ilmiy ma’lumotlarni olish va ulardan hayvonlar bilan ishlashda samarali foydalanish imkonini berdi.

Hayvonot bog‘i nasl kitoblariga kiritilgan noyob turlarni saqlash bo‘yicha xalqaro dasturlarda faol ishtirok etadi. Jumladan, mitti begemot, oq turna (sterx), yapon turnasi, Amur yo‘lbarsi va boshqa noyob hayvonlarni asrash hamda ko‘paytirish ishlari olib boriladi. Shuningdek, Markaziy Osiyo mintaqasiga xos qora qumoy, oqbosh qumoy va boshqa noyob qush turlarini saqlash hamda ko‘paytirishga alohida e’tibor qaratiladi.

Hayvonlarni o‘zaro almashish, juftliklarni shakllantirish va kolleksiyaning genetik xilma-xilligini yangilab borish barcha hayvonot bog‘lari faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Shu sababli dunyoning ko‘plab hayvonot bog‘lari o‘zaro manfaatli hamkorlik asosida hayvonlar almashinuvini amalga oshiradi.

Toshkent hayvonot bog‘ining ilmiy-ma’rifiy bo‘limi olib borayotgan tizimli ishlar natijasida ko‘p yillar davomida dunyoning turli shaharlaridagi hayvonot bog‘lari bilan samarali hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan. Jumladan, Melaka (Malayziya), Riga (Latviya), Zlin-Lesna (Chexiya), Krasnoyarsk, Moskva, Novosibirsk, Kaliningrad (Rossiya), Nikolayev (Ukraina), Qarag‘anda (Qozog‘iston) va boshqa ko‘plab hayvonot bog‘lari bilan hayvonlar almashinuvi amalga oshirilmoqda.

Mazkur hamkorlik natijasida Toshkent hayvonot bog‘i Osiyo fili, malay ayig‘i, langurlar, gibbonlar, turnalarning turli turlari, ibislar, to‘tilar va boshqa ko‘plab noyob hamda ekzotik hayvonlar bilan boyitildi.

 

Terrarium

Terrariumda 36 tur va 100 ta jonivor yashaydi. Bu yerda sudralib yuruvchilar va suvda yashovchilar namoyish etilgan.

Nil timsohi — eng yirik va kuchli timsohlardan biri. U mohir yirtqich bo‘lib, vaqtining katta qismini suvda o‘ljasini sabr bilan poylab o‘tkazadi.

Pitonlar va anakondalar sayyoramizdagi eng yirik ilonlardir. Ularning zaharli tishlari bo‘lmaydi, o‘ljasini esa kuchli tanasi bilan o‘rab siqib ushlaydi. Ular ajoyib suzadi va asosan zaif hamda himoyasiz hayvonlarni ovlaydi.

Grif toshbaqasi dunyodagi eng noodatiy chuchuk suv toshbaqalaridan biri hisoblanadi. Uning kuchli jag‘lari juda qattiq ozuqani ham maydalay oladi.

O‘rta Osiyo toshbaqasi quruq iqlim sharoitiga juda yaxshi moslashgan bo‘lib, bir necha o‘n yil yashashi mumkin.

Qizil quloqli toshbaqa dunyodagi eng mashhur chuchuk suv toshbaqalaridan biri bo‘lib, boshining ikki yonidagi qizil chiziqlari bilan ajralib turadi.

 

Primatlar

Primatlar bo‘limida 17 tur va 38 ta jonivor saqlanadi. Bu yerda insonning eng yaqin qarindoshlari bilan tanishish, ularning murakkab xulq-atvori, o‘zaro muloqoti va oilaviy munosabatlarini kuzatish mumkin.

Oq qo‘lli gibbon hayvonot olamidagi eng mohir akrobatlardan biri hisoblanadi. U uzun qo‘llari yordamida shoxdan shoxga oson o‘tadi.

 

Gamadril o‘zining yorqin tashqi ko‘rinishi va qat’iy ijtimoiy tartibi bilan mashhur. Bu maymunlar katta oilalarda yashaydi va har biri o‘z o‘rnini yaxshi biladi.

Mushuksimon lemur yo‘l-yo‘l dumi tufayli eng taniqli primatlardan biridir. Bu qiziquvchan jonivorlar ahil guruhlarda yashaydi va ko‘pincha panjalarini cho‘zgan holda quyoshda toblanishni yoqtiradi.

 

Yirtqichlar

Yirtqichlar bo‘limi tashrif buyuruvchilarni tabiat ekotizimining muhim qismi bo‘lgan kuchli va hayratlanarli hayvonlar bilan tanishtiradi.

Oq sherlar. Ularning noodatiy oq rangi kam uchraydigan genetik xususiyat bilan bog‘liq. Tabiatda bunday hayvonlar juda kam uchraydi.

Kavkaz qo‘ng‘ir ayig‘i — Kavkazdagi eng yirik yirtqichlardan biri. Ulkan gavdasiga qaramay, u juda yaxshi suzadi. Tog‘ yonbag‘irlariga mohirlik bilan chiqadi. Ham o‘simlik, ham hayvon ozuqasi bilan oziqlanadi.

Kanada bo‘risi mustahkam oilaviy to‘dalarda yashaydi va itlar oilasining eng aqlli vakillaridan biri hisoblanadi. Ular uvillash orqali bir-biri bilan bir necha kilometr masofadan aloqa qila oladi.

 

Akvarium

Toshkent hayvonot bog‘i akvariumi — 100 dan ortiq baliq turlari va 3 turdagi suv toshbaqalari yashaydigan haqiqiy suv osti olamidir. Bu yerda mayda rang-barang tropik baliqlardan tortib dunyoning turli hududlaridan keltirilgan yirik chuchuk suv baliqlarigacha ko‘rish mumkin.
 

Qora lanser — suvda kuchsiz elektr impulslari yordamida yo‘nalishni aniqlaydigan noyob baliq. U nafaqat oldinga, balki orqaga ham suza oladi, shu jihati bilan ko‘pchilik baliqlardan ajralib turadi.

Akula balasi tashqi ko‘rinishidan kichik akulaga o‘xshaydi, ammo tinch fe’l-atvorga ega. Bu juda chaqqon, to‘da bo‘lib yashaydigan baliq bo‘lib, doimo harakatda bo‘ladi.

Murenа — uzun ilonsimon tanaga ega g‘ayrioddiy dengiz balig‘i. Vaqtining katta qismini toshlar va marjonlar orasida yashirinib o‘tkazadi, ovga esa asosan tunda chiqadi. Qo‘rqinchli ko‘rinishiga qaramay, murenalar odamlarga sababsiz hujum qilmaydi.
Krilatka — marjon riflaridagi eng chiroyli baliqlardan biri. Uning uzun, yo‘l-yo‘l suzgichlari qanotga o‘xshaydi, ammo ularning nurlarida yirtqichlardan himoyalanish uchun xizmat qiladigan zaharli tikanlar mavjud.

 

Tuyoqlilar

Tuyoqlilar bo‘limida 30 tur va 153 ta jonivor mavjud. Bu yerda turli qit’alardan keltirilgan noyob va g‘ayrioddiy hayvonlarni uchratish mumkin.
 

Mitti begemot nisbatan kichik bo‘lib, yashirin hayot tarzini kechiradi. Tabiatda bu noyob tur yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Addaks — cho‘l antilopasi. U o‘simliklardan namlik olib, uzoq vaqt suvsiz yashay oladi.

Alpaka yumshoq juni bilan mashhur. Bu xotirjam va mehribon hayvonlar Janubiy Amerikaning baland tog‘larida yashaydi.

Zebra — har bir zebraning chiziqlari inson barmoq izlari kabi o‘ziga xos bo‘lib, ular podada bir-birini tanishga yordam beradi.
 

Fil — Yer yuzidagi eng yirik quruqlik hayvoni. U yuqori aql-zakovati, kuchli xotirasi va mustahkam oilaviy rishtalari bilan ajralib turadi.
 

Jirafa — Yer yuzidagi eng baland hayvon. Tinch fe’l-atvoriga qaramay, tuyoqlari bilan shunchalik kuchli zarba bera oladiki, hatto sher kabi yirik yirtqichni ham halok qilishi mumkin.

 

Suvda suzuvchi qushlar

Bu bo‘limda hayoti suv bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan 34 tur va 636 ta qush saqlanadi.

Pushti pelikan o‘zining ulkan tumshug‘i va baliq tutishga yordam beradigan keng tomoq xaltachasi bilan ajralib turadi.

Qora laylak — noyob va juda ehtiyotkor qush. U zich o‘rmonlar va tinch suv havzalarida yashashni afzal ko‘radi.

Katta baklan — ajoyib sho‘ng‘uvchi bo‘lib, suv ostida o‘ljasini katta tezlikda quvib yetadi.

Pushti flamingoning nafis pushti rangi uning iste’mol qiladigan ozuqasidagi maxsus pigmentlar tufayli hosil bo‘ladi. Bu qushlar ko‘pincha bir oyog‘ida turadi va katta koloniyalar bo‘lib yashaydi.

Tojdor turna Afrikaning eng chiroyli qushlaridan biridir. Uning boshidagi tojni eslatuvchi oltinrang patlari eng asosiy belgisi hisoblanadi. Juftlashish davrida turnalar sakrash, egilish va qanot qoqishlardan iborat ajoyib raqslarni ijro etadi.

 

Qushlar

Qushlar bo‘limida 44 tur va 300 ta qush saqlanadi. Bu yerda noyob yirtqich qushlar, yirik turnalar va dunyo ornitofaunasining rang-barang vakillarini ko‘rish mumkin.

 

Burgut — eng kuchli yirtqich qushlardan biri. Uning qanotlari yozilganda ikki metrdan oshadi, o’tkir ko‘zi esa o‘ljani juda katta balandlikdan ham ilg‘aydi.

Boltayutar ozuqa topishning noodatiy usuli bilan mashhur. Suyaklarni sindirish uchun ularni balandga ko‘tarib, toshlarga tashlaydi.

Itolg’i— dunyodagi eng tezkor lochinlardan biri. Bu noyob tur Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Yo’rg’a tuvaloq — dashtlarning eng chiroyli va noyob qushlaridan biri. U nafis qiyofasi, uzun oyoqlari va boshining ikki yonidagi chiroyli patlari bilan ajralib turadi. Juftlashish davrida erkaklari bo‘yni atrofida hashamatli pat yoqa hosil qiladi.

 

Mayda Sutemizuvchilar

Bu bo‘limda 28 tur va 126 ta jonivor saqlanadi.

Musang — Osiyoning tropik o‘rmonlarida yashaydigan kichik yirtqich sutemizuvchi. U asosan tunda faol bo‘lib, mevalar, hasharotlar va mayda jonivorlar bilan oziqlanadi.

Jayra uzun va o’tkir ignalari yordamida yirtqichlardan himoyalanadi.

Burunduq o‘rmonning haqiqiy zahirachi hayvonidir. U qish oldidan minglab urug‘ va yong‘oqlarni yig‘ib, yashirib qo‘yadi.

Malay olmaxoni yorqin rangi, chaqqonligi va daraxtlar orasida uzoq masofaga sakray olish qobiliyati bilan mashhur.

 

To’tixona

To‘tiqushlar kolleksiyasida 38 tur va 406 ta qush mavjud. Bu hayvonot bog‘ining eng rang-barang va eng shovqinli maskanlaridan biridir.

 

Qora kakadu o‘zining nafis qora patlari, kuchli tumshug‘i va dumidagi yorqin qizil patlari bilan oson taniladi. Bu yuqori aql-zakovatga ega, aqlli va qiziquvchan qushdir.

Ara — dunyodagi eng yirik to‘tiqushlardan biri. Ular yuqori aql-zakovat, kuchli xotira bilan ajralib turadi va 50 yildan ortiq umr ko‘rishi mumkin.

Amazon muller o‘zining sergapligi hamda inson nutqi va turli tovushlarni eslab qolish qobiliyati bilan mashhur.

To‘lqinsimon to‘tiqush dunyodagi eng mashhur uy qushlaridan biridir. Kichik bo‘lishiga qaramay, u juda ziyrak, faol va o‘rgatishga oson.

 

Umurtqasiz hayvonlar

Umurtqasiz hayvonlar bo‘limi tashrif buyuruvchilarni sayyoramizdagi eng ko‘p sonli jonzotlarning ajoyib olami bilan tanishtiradi. Kichik o‘lchamlariga qaramay, ular o‘simliklarni changlatish, organik moddalarni parchalash va tabiatdagi muvozanatni saqlashda muhim o‘rin tutadi.

Tayoqchasimon hasharotlar niqoblanishning haqiqiy ustalaridir. Ularning tana shakli va rangi o‘simlik shoxlariga shu qadar o‘xshaydiki, tabiatda ularni payqash juda qiyin.

Kavkaz chayoni Yevrosiyodagi eng mashhur chayonlardan biridir. Qo‘rqinchli ko‘rinishiga qaramay, u asosan tunda faol bo‘ladi, kunduzi esa toshlar ostida va pana joylarda yashirinadi.

Qushxo‘r o‘rgimchak eng yirik o‘rgimchaklardan biridir. Nomidan kelib chiqib, u jo‘jalar va hatto mayda sutemizuvchilarni ham tutishi mumkin. Biroq uning asosiy ozuqasi hasharotlardir.

 

«Vivarium» bo‘limi

«Vivarium» bo‘limi sayr qilish va yoqimli taajjub uchun emas, u — yirtqich hayvonlar, shu jumladan suv qushlarining salomatligi va oziqlanishi uchun.

⠀
Aynan shu bo‘limda kalamushlar, sichqonlar, quyonlar, dengiz cho‘chqachalari ko‘paytirilib, yirtqichlar uchun ozuqa bazasi sifatida foydalaniladi.

Bu kimlargadir shafqatsizdek tuyulishi mumkin, ammo bu tabiatdagi fauna vakillarining oziqaviy zanjiri hisoblanadi. Agar oqsilga  muhtoj yirtqich oziqlantirilmasa, ovqat hazm qilish tizimidagi muammolar tufayli u nobud bo‘lishi mumkin.

Shuningdek, «Vivariy» bo‘limida havo aylanishini ta’minlovchi shamollatish tizimi mavjud. Chunki bu yerda yashovchi jonivorlarga o‘ziga xos iqlim kerak — taxminan 18°C harorat.

 

Oziq-ovqat ombori

Toshkent hayvonot bog‘ida yirik va yaxshi tashkil etilgan oziq-ovqat ombori hamda jonivorlarni go‘sht, non, baliq, yong‘oq, don, tuxum, sabzavot, meva va boshqa mahsulotlardan tortib, barcha turdagi ozuqalarni yetkazib beruvchi yaxshi yoʻlga qoʻyilgan ta’minot xizmati mavjud.

Har hafta, payshanba kuni hayvonot bogʻi butun hafta uchun yangi mahsulotlarni xarid qiladi. Misol tariqasida koʻradigan boʻlsak, xarid qilingan sabzavot va mevalar ogʻirligining oʻziyoq 3-4 tonnadan ortib ketadi!

Mahsulotlar omborga keltirilgach, ularning ogʻirligi tekshiriladi, soʻng boʻlim boshligʻi sotib olingan tovarlar miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni maxsus jurnalga kiritadi. Keyin barcha mahsulotlar veterinariya klinikasi xodimlari va chorvachilik mutaxassislaridan iborat komissiya tomonidan sifat jihatidan sinchkovlik bilan tekshiriladi.

Shundan soʻnggina, mahsulotlar hayvonot bogʻining barcha boʻlimlari boʻyicha taqsimlanadi.

Mahsulotlarni bu usulda taqsimlash hayvonot bogʻini barcha zaruriy vositalar bilan taʼminlash, jonivorlarimiz sogʻligʻini saqlash va ularning ehtiyojlarini toʻlaqonli qondirish imkonini beradi.